Tarixi məkanlar

Azərbaycan palçıq vulkanları ilə zəngin olan nadir ölkələrdən biridir və bu fenomen ölkənin təbii irsinin ən unikal elementlərindən biri hesab olunur. Yer kürəsində məlum olan 2000-dən artıq palçıq vulkanının təxminən 30 faizi — yəni 400-ə yaxını — məhz Azərbaycanın ərazisində yerləşir. Bu vulkanlar əsasən Abşeron yarımadasında, Bakı arxipelaqında, Şamaxı, Qobustan və cənub-şərqi Şirvan bölgələrində, eləcə də Xəzər dənizinin akvatoriyasında yayılmışdır.

Palçıq vulkanları geoloji baxımdan unikal təbiət hadisəsidir. Onların fəaliyyəti nəticəsində yerin dərin qatlarından çıxan palçıq, qaz və mineral tərkibli süxurlar yer səthinə yayılır. Azərbaycandakı vulkanların bir çoxu aktivdir və vaxtaşırı püskürmələr baş verir. Bu xüsusiyyət onları həm elmi tədqiqatlar, həm də turizm baxımından xüsusi maraq obyektinə çevirir.

Bu nadir təbiət abidələrini yaxından müşahidə etmək və onlar haqqında ətraflı məlumat əldə etmək üçün Bakı şəhərindən 80 kilometr məsafədə, aktiv palçıq vulkanlarının əhatəsində, 12 hektar ərazini əhatə edən Palçıq Vulkanları Turizm Kompleksi yaradılmışdır. Kompleksin ərazisində yerləşən “Qılınc” palçıq vulkanı bir cərgədə düzülmüş səkkiz sopkadan ibarətdir. Bu vulkandan çıxan brekçiya (kobud qırıntılı süxurlar) geniş bir sahəni əhatə edir.

Kompleksdə, həmçinin, Azərbaycanın geoloji irsinə həsr olunmuş sərgi, yerli və dünya faunasına aid heyvan skeletlərindən ibarət təbiət ekspozisiyası, eləcə də təbii minerallar sərgisi fəaliyyət göstərir.

Bakının Suraxanı qəsəbəsində yerləşən Atəşgah alov məbədi Azərbaycanda tarixən ən məhşur görməli yerlərdən biri olmuşdur. Abidənin yerləşdiyi Abşeron yarımadası yeraltı qaz və neft yataqları ilə zəngin bir ərazidir və daha əvvəllər bu yataqlar səthə çox yaxın olduqları və təbii olaraq alovlandıqları üçün bu əraziyə Odlar diyarı adı verilmişdi. 17-18-ci əsrlərdə belə bir yerdə inşa edilən Atəşgah məbədi Uzaq və Yaxın şərqdən oda sitayiş edən zəvvarları cəlb etmiş, onlar buradakı hücrələrdə yaşayıb öz dini inanclarına uyğun rituallar həyata keçirmişdilər. Bu gün Atəşgahda hələ də 21 kitabə vardır ki, bunlar əsasən Sanskrit yazısı olan Devanaqari, eyni zamanda Sikhlərin dili olan Qurmuxi və fars dillərindədir. Bu da Atəşgahın müxtəlif dini və etnik qruplardan olan insanların ümumi sitayiş yeri olmasını deməyə əsas verir. 

Atəşgah məbədi və yerdən çıxan təbii alovlar nəinki zəvvarların, eyni zamanda Avropa və Yaxın şərqdən gələn bir sıra tacir, alim, yazıçı, diplomat və səyyahların marağına səbəb olmuş, Atəşgah onlarla rəsmlərdə, yazılarda və xatirələrdə ətraflı təsvir olunmuşdur. Bunlara 17-ci əsrin sonlarında səfər edən alman səyyah Engelbert Kempfer, 18-ci əsrdə görkəmli ingilis ictimai xadimi, səyyah və publisist Conas Hanvey, müxtəlif dövrlərdə Vilot və Lerx kimi digər səyyahlar nümunə ola bilər.

Atəşgah yalnız dini məkan deyil, eyni zamanda tarixi İpək yolu üzərində yerləşən mühüm dayanacaq kimi ticarət və mədəni mübadilə funksiyası da daşımışdır. Cənubi Asiyadan gələn tacirlər bu yerdən geniş şəkildə istifadə etmiş, məbədin abad şəkildə saxlanmasına xüsusi diqqət yetirmişlər. 

Memarlıq xüsusiyyətlərinə görə Atəşgah yerli Abşeron memarlığının bir sıra xüsusiyyətlərini özündə cəmləndirir. Pentaqon formasında düzülən 24 hücrədən ibarət olan məbədin giriş portalının üzərində yerləşən Balaxana adlı qonaq otaq var. Məbədin daxili həyətənin mərkəzində Cahartağ adlanan əsas alov altarı yerləşir ki, bu da yerli Abşeron və Zərdüşt memarlıq üslublarına uyğun şəkildə tikilmişdir. Bundan başqa daxili həyətdə krematorium, müxtəlif digər alov altarları, quyular, qaz xətləri və s. qalmaqdadır. 

Bu gün Atəşgahı ziyarət edən hər kəs Azərbaycanın niyə “Odlar Yurdu” adlandırıldığını və ölkəmizin təbii alovları ilə tanınmasının əsl səbəblərini öyrənir. Azərbayan mədəni irsində oynadığı rol nəzərə alınaraq bu məbədin ərazisi 2007-ci ildə “Atəşgah məbədi” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu elan edilmişdir. 

Bakı şəhərindən 27 kilometr uzaqlıqda, Məmmədli kəndinin ərazisində yerləşən Yanardağ abidəsi Qafqaz bölgəsinin unikal təbiət abidələrindən biridir. Yer altından təbii şəkildə sızan qazlar burada yüz illər ərzində daim olaraq yanır. Qeyri-adi bir təbiət hadisəsinin baş verdiyi bu tipli yerlər yüz illərdir Azərbaycan əhalisi tərəfindən müqəddəs hesab edilən və qədim oda sitayiş ənənələri ilə bağlı olan məkanlardan biridir. Azərbaycan mədəni irsindəki tarixi rol nəzərə alınaraq bu ərazidə 2007-ci ildə “Yanardağ” Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Təbiət Qoruğu yaradılmış. 

“Yanardağ” Qoruğu Azərbaycanın sıx ziyarət edilən turizm məkanlarından biridir. Burada oda sitayiş tarixinə həsr edilmiş muzey-sərgi zalı, yaxınlıqda palçıq vulkanları və açıq səma altında muzey, yerli sənətkarlıq məhsullarının nümayiş edildiyi məkan fəaliyyət göstərir. Yanardağ abidəsinin özü isə təxminən 15 metr uzunluqda və 5 metr hündürlük ərazini əhatə edən yamacda, Qoruğun mərkəzi hissəsində yerləşir və açıq səma altında konsert və tamaşaların təşkil edildiyi amfiteatr ilə əhatələnib.

Tarixən Yanardağın alovlarının əhatə dairəsi daha geniş ərazini əhatə edib. Belə ki, Bakının rəmzi hesab olunan üç yanar alov dili məhz Yanardağın yaxınlığında yerləşən üç sönmüş təpədən ilhamlanaraq hazırlanıb. 

Quba rayonunun 2000 metrdən çox yüksəklikdə, dağlıq ərazidə yerləşən Xınalıq kəndi nəinki Azərbaycanın, hətta bütün Qafqaz bölgəsinin ən qədim yaşayış məskənlərindən biri kimi tanınır. Buranın sakinləri olan Xınalıqlılar özünəməxsus Xınalıq dilində danışırlar və digər bölgələrdən fərqlənən unikal adət-ənənələrə malikdirlər. Xınalıq kəndi dağ relyefinə uyğunlaşdırılmış memarlıq üslubu seçilir. Buradakı evlər pilləli şəkildə bir-birinin üzərində yerləşir və çox vaxt bir evin damı digər ev üçün həyət rolunu oynayır. Bu planlaşdırma həm sərt iqlim şəraitinə uyğunlaşma, həm də məhdud ərazidən səmərəli istifadə baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Xınalıq kəndində və ətraf ərazilərdə tarixi minillərlə ölçülən qədim nekropollar, tarixi məscid və türbələr, dəyirmanlar, qədim su şəbəkə xətləri, bulaqüstü tikililər, müqəddəs hesab edilən mağaralar yerləşir. Kənd orta əsr məhəllə strukturunu bu günə qədər qoruyub saxlamışdır. Təsadüfi deyil ki, Xınalıq kəndinin ərazisi 2007-ci ildə Dövlət Tarix-Memarlıq və Etnoqrafiya Qoruğu elan edilmişdir.

Xınalıq kəndinin xüsusiyyətlərindən biri də buranın əhalisinin köçəri qışlaq və yaylaq mədəniyyətini, qədim köç yolu ənənəsini qoruyub saxlamasıdır. Xınalıq əhalisi yay ayları ərzində kəndin yaxınlığında yerləşən Qafqaz dağlarının subalp çəmənliklərinin yay otlarından, qış aylarında isə buradan 200 kilometr uzaqlıqdakı qış otlaqlarından istifadə edirlər. Bununla əlaqədar, bu geniş mədəni irs ərazisi 2023-cü ildə mövcud qoruğun ərazisi genişləndirilmiş və “Xınalıq və Köç yolu” Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Etnoqrafiya Qoruğu elan edilmişdir. Eyni tarixdə Ümumdünya İrs Komitəsinin tərəfindən qoruq ərazisinin ümumbəşəri dəyərləri nəzərə alınaraq, bütöv bir mədəni landşaftı kimi UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir.

Qırmızı damları ilə seçilən Qırmızı Qəsəbə kəndi dünyada qalan sonuncu “ştetl” (yəhudi qəsəbəsi) olduğu düşünülür. Quba şəhəri ilə üzbəüz, Qudyalçayın şimal sahilində yerləşən Qırmızı Qəsəbə (həmçinin “Krasnaya Sloboda” kimi tanınır) ziyarət üçün bənzərsiz bir yerdir. Buranın sakinləri əsrlər boyu Quba bölgəsində yaşamış dağ yəhudiləridir.

XVIII əsrin ortalarında əsası qoyulan qəsəbə Quba xanlığının himayəsi altında inkişaf edərək dağ yəhudilərinin müxtəlif, lakin qapalı icmasına çevrilmişdir. Ötən əsrlər ərzində qəsəbə öz mədəniyyətini, adət-ənənələrini və cühuri dilini qoruyub saxlamışdır. Dağ Yəhudiləri Muzeyi yerli icmanın mədəniyyəti və tarixi haqqında məlumat verir. Qəsəbədə sinaqoq və ziyarətçilərə həm faydalı, həm də maraqlı məlumatlar təqdim edən turizm mərkəzi də fəaliyyət göstərir.

Beşbarmaq dağı Azərbaycan üçün həm təbiət, həm tarix, həm də mədəni irs baxımından çox əhəmiyyətli bir məkan olub Siyəzən rayonunun Qalaşıxı kəndi ərazisində yerləşir. Xəzər dənizi sahilinə yaxın yerləşən bu dağ Xıdır peyğəmbərin adı ilə bağlı hesab edilir və onun zirvəsində yerləşən ziyarətgah min illərdir ki, azərbaycanlılar tərəfindən müqəddəs hesab edilir. Şərqdən və qərbdən baxdıqda bu dağın qaya çıxıntıları insan əlinin beş barmağını xatırlatdığı üçün “Beşbarmaq” adlandırılmışdır. Burada qədim yaşayış yerləri, V-VI əsrlərə aid edilən və Sasanilər tərəfindən şimal tayfalarına qarşı müdafiə məqsədi ilə inşa edilmiş Beşbarmaq səddi, orta əsr qala yerləri, tunc dövrünə aid edilən nekropol və arxeoloji abidələr, unikal məzar daşlarının yerləşdiyi qədim qəbirstanlıqlar yerləşir. Beşbarmaq dağı həmçinin unikal təbiət hadisəsinin, köçəri quşların şimaldan cənuba miqrasiya xəttinin üzərində yerləşir və buna görə də ornitoloqlar tərəfindən qiymətləndirilən təbiət ərazisi hesab edilir. Belə ki, Beşbarmaq dağı ilə Xəzər dənizi arasındakı düzənlik ən dar keçid olduğu üçün bura köçəri quşların miqrasiyasının darboğazı (bottleneck) hesab edilir və onları müşahidə etmək üçün əlverişli yerlər də mövcuddur. Bütün bunlar ərazini ekoturizm və arxeoturizm üçün maraqlı istiqamətə çevirir.

Azərbaycanın mədəni irs və milli tarixi məkanı kimi üstün dəyərləri nəzərə alınaraq Beşbarmaq dağı və onun ətraf ərazilərində 2020-ci ildə “Beşbarmaq dağı” Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Təbiət Qoruğu yaradılıb. Bu məkan həm mənəvi-dini ziyarətgah, həm də təbiət turizmi üçün cazibədar məkan sayılır. 

“Kiçik Venesiya” Bakı Bulvarında yerləşən süni kanallar və körpülərdən ibarət dekorativ istirahət kompleksidir. Burada ziyarətçilər kanallar üzərində qısa qayıq gəzintisinə çıxa, ətrafdakı restoran və kafelərdə dincələ və bulvarın gözəl mənzərəsindən zövq ala bilərlər. Axşam saatlarında işıqlandırılmış ərazi xüsusilə romantik və cəlbedici görünür.

Şəhərin gözoxşayan mənzərələrindən əlavə, sərinləşdirici içkilər və ya ənənəvi çay dəsgahı alaraq dincələ və ya gəmidəki fotoqrafın köməyi ilə xatirələrinizi əbədiləşdirə bilərsiniz.